Kapîtalîzm û netew-dewlet: Bîra civakî çawa hatiye dorpêçkirin?

 

Rojda Aydin - Şehrîban Aslan 

 

AMED - Bi derketina kapîtalîzmê re, dewletê kontrola xwe li ser civakê berfireh kir, modela netew-dewletê wekî modela serdest saz kir. Ev nîqaş, li ser bingeha nirxandinên Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ku vedikole  modernîteya kapîtalîst çawa civakê bi rêya netewperestî, zanistperestî, olperestî û zayendperestiyê bi teşe dike. 

 

Ji sedsala 15’an şûnde, dema ku pergala feodal sistbû, cîhan ket serdemeke dîrokî ya nû. Her ku bazirganî bi pêş ket, kombûna sermayeyê leztir bû û hikûmetên navendî desthilatdarî bi dest dixistin, kapîtalîzm bû pergala serdest û modela netew-dewletê di vê pêvajoyê de û bû forma bingehîn a rêxistina siyasî. Di vê serdemê de, dema ku bandora dewletê li ser jiyana civakî berfireh bû, di warên aborî, çand, perwerde û siyasetê de jî xwe ji nû ve saz kir. Nirxandinên Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan nîqaşên girîng bi xwe re tîne ku modernîteya kapîtalîst çawa bandorê li bîra civakî, nirxên exlaqî û rêxistina demokratîk dike. 

 

Di vê beşa dosyaya me de, me modela netew-dewletê çawa di dîrokê de bi kapîtalîzmê re hate sazûmankirin, bandora dewletê li ser jiyana civakî çawa berfireh bû û modernîteya kapîtalîst çawa bi rêya amûrên îdeolojîk civak bi teşekir, girt dest.  

 

Kapîtalîzm û netew-dewlet 

 

Guhertinên aborî, siyasî û civakî yên li Ewropayê ji sedsala 15’an û pê ve, bi hilweşîna pergala feodal û belavbûna kapîtalîzmê re serdemeke nû da destpêkirin. Bi pêşketina bazirganiyê, leza berhevkirina sermayeyê û derketina holê ya hikûmetên navendî re, dewlet ji amûrek rêveberiyê ya sade veguherî mekanîzmayek ku hemû aliyên civakê bi rêk û pêk dike. Modela netew-dewletê ku li kêleka kapîtalîzmê pêş ket, bû yek ji amûrên bingehîn ên vê veguherînê.

 

Kapîtalîzm, mîna pergalên şaristaniyê yên çînî û yên beriya wê, ji aliyê karekterek dewleta-navendî ve bi teşe bû. Lêbelê, di vê serdemê de dewletê kom û rêxistinên nû bi dest xist ku her aliyê jiyana civakî dagir kir. Van kom û rêxistina ji perwerdeyê bigire heta aboriyê, ji hiqûqê bigire heta çandê, kontrola xwe li ser civakê zêde kirine. 

 

Pîroziya ku ji dewletê re hatiye diyarîkirin 

 

Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan bi gotina, “Demokrasî nebûye dewlet. Ew rêxistinkirina gel li dijî dewletê ye. Dewlet nayê lêpirsînkirin -û divê tu test nediye, wekî xwedayê li ser rûyê erdê hatiye pênasekirin” vê diyarkirinê bal kişand ser wê yekê ku dewlet çavkaniya koletî û xerabiyê ye. Ev têgîna pîroziyê ku ji dewletê re tê veqetandin ne tenê ji serdema modernê re ye. 

 

Fîlozofê Almanî Georg Wîlhelm Frîedrîch Hegel ku ji dewletê bi vî awayî pênake dike, dibêje “Dewlet, şêweyê xwedê yê li ser rûyê erdê ye.” Abdullah Ocalan vê tespîtê dike: “Felsefeya kapîtalîzmê ew e ku jiyana mirovan bê qîmet bike.  Kapîtalîzmê her kes ji bo her kesî kiriye gur. Ewlehiya civakî êdî tune ye. Ew fikra ku netewe bi kapîtalîzmê re zaye, xapandinek e. Netewe dikarin bêyî kapîtalîzmê jî hebin. Ji sedsala 12’an vir ve netewe li rojavayê Ewropayê hene.”

 

Di vê pêvajoyê de, têgeha neteweyê jî bi rêya têgihîştineke navend dewleta navendî ji nû ve hate pênasekirin. Gel û civakên bê netew-dewlet wekî netemam an jî nebaş dihatin dîtin, di heman demê de xwedîbûna dewletekê bû pîvana bingehîn a hebûna siyasî. 

 

Bandora îdeolojîk a kapîtalîzmê 

 

Gelek tevgerên siyasî yên ku di sedsala 20’an de derketin holê jî ji aliyê hişmendiya kapîtalîzmê ve hatine afirandin a jî jê bi bandor bûn. Her çend demokrasiya civakî, tevgerên rizgariya neteweyî û tecrûbeyên sosyalîzma rastîn armancên civakî yên cuda pêşkêş kirin jî wan bi piranî têgihîştina rêxistinbûnê ya netew-dewletê parast. 

 

Ji ber vê yekê, tê gotin ku kapîtalîzm ne tenê pergalek aborî ye, lê di heman demê de kom û rêxistinek îdeolojîk e ku ramana civakî bi teşe dike. Modernîteya kapîtalîst, her çend xwe wekî qonaxa dawî ya dîrokê pêşkêş dike jî hewl dide ku tecrûbeyên civakî yên beriya xwe tune bike. 

 

Berhevkirina bi rêya qada çandî

 

Pergala kapîtalîst ne tenê bandorê li ser aborî û siyasetê dike, lê di heman demê de bandorê li ser jiyana çandî jî dike. Şêwazê jiyanê bi rêya werzîş, huner, modayê, şahiyê û dezgehên medyayê tê hilberandin.

 

Bi vî awayî, şêwazek jiyanê ya ku li ser xerckirin, serkeftina takekesî û pêşbaziyê disekine tê pêşxistin. Ev rewş dibe sedema ku nirxên civakî di çarçoveya têkiliyên bazarê de zêdetir werin nirxandin. Her ku bawerî, mîrata çandî û nirxên manewî dibin beşek ji gera aborî, pêdiviyên takekesî jî bi rêya xerckirinê ji nû ve têne pênasekirin. 

 

Çar çekên sereke yên îdeolojîk ên kapîtalîzmê 

 

Abdullah Ocalan dibêje ku modernîteya kapîtalîst bingeha xwe ya îdeolojîk li ser netewperestî, zanistperestî, olperestî û zayendperestiyê ava kiriye. Li gorî vê têgihîştinê, netewperestî civakan parçe dike, lê nêzîkatiya pozîtîvîst a ku bi navê zanistperestiyê pêş ketiye, bîra civakî qels dike. Her çiqas olperestî baweriyan dixe xizmeta desthilatdariyê jî zayendperestî di domandina desteserkirina jiyana jinan de roleke girîng dilîze. 

 

Tevgerên jinan û lêkolînên femînîst destnîşan dikin ku zayendperestî ne tenê bi rêya rolên civakî, lê di heman demê de bi rêya mekanîzmayên aborî û siyasî jî tê meşandin. Nedîtina keda jinan û dûrxistina jinan ji mekanîzmayên biryardanê wekî encamên sereke yên van polîtîkayan têne destnîşan kirin. Ji ber vê yekê, zayendperestî ne tenê wekî cudakariya takekesî tê dîtin, lê di heman demê de wekî amûrek kom û rêxistinbûyînê ye ku kontrola civakî diparêze.

 

Tê gotin ku pergala kapîtalîst tim bi hişmendiya takekesî mirovan ber bi xerckirinê ve dibe û bextewariyê bi bidestxistina bêtir mal, milk û derfetên kariyerê re pênase dike. Ev rewş dibe sedema dûrketina kesan ji hilberînê, qelskirina têkiliya wan bi kedê re û jiholêrakirina têkiliyên civakî. 

 

Şerê derûnî û kontrola civakî

 

Abdullah Ocalan li ser vê yekê ev nirxandinan kiriye: “Di kapîtalîzmê de îdeolojiya dewletê, pergala beramberkirin û kedîkirina mirovan e. Lîberalîzm îdeolojiyeke dijminane li dijî civakê ye. Xweperestî nikare wekî azadî bê dîtin.  Şerê psîkolojî ji yê fîîlî bi bandortir e. Şerê hêrs û şerê sar her du jî beşên şerê psîkolojîk in. Şîyana kapîtalîzmê ya nîşandana alternatîfa xwe wekî xwe dişibihe xwe di şerê psîkolojîk de serkeftinek e.”

 

Li gorî van nirxandinan, modernîteya kapîtalîst hewl dide ku bi rêya medyayê, perwerdehiyê, çand û mekanîzmayên xerckirinê nirx û nêrîna xwe ya cîhanê li ser civakê ferz bike. Di vê pêvajoyê de, xuyabûna modelên civakî yên alternatîf kêm dibe, ferd ber bi şêwazên jiyanê yên li ser xerckirinê ve têne birin û têkiliyên civakî ji nû ve têne biteşekirin. Şerê derûnî, di vî warî de ne tenê di demên qeyran û pevçûnan de, di heman demê de wekî rêbazek ku bandora xwe di her qada jiyana civakî de didomîne jî dixebite. 

 

Amûrên îdeolojîk ên şaristaniya çînî

 

Pergalên şaristaniyê yên li ser bingeha çînî di seranserê dîrokê de ji bo parastina desthilatdariya xwe serî li amûrên îdeolojîk ên cûda dane. Ol, netewperestî, zanistperestî û zayendperestî, her çend di serdemên cuda de bi awayên cuda xwe nîşan dane jî ji nû ve di hilberandina têkiliyên hêzê de wekî amûrên bingehîn mane. 

 

Di vê çarçovê de, mekanîzmayên dewlet û desthilatdariyê ne tenê bi rêya amûrên zorê, lê di heman demê de bi rêya amûrên rewşenbîrî, çandî û îdeolojîk jî civak bi teşe kirin. Di nirxandinên Abdullah Ocalan de, rexneyên li ser modernîteya kapîtalîst jî li ser vê xalê disekinin. Parastina bîra civakî, nirxên çandî û şêweyên rêxistinkirina demokratîk di nîqaşên li ser modernîteya kapîtalîst û netew-dewletê de mijareke navendî dimîne.

 

Sibê: Çar amûrên îdeolojîk ên modernîteya kapîtalîst