Heskîf'in sessiz tanıklığı: Bellek sular altında bırakıldı 2026-08-20 09:06:16   Pelşin Çetinkaya   ÊLIH - 12 bin yıllık geçmişe sahip Heskîf, Ilısu Barajı projesiyle birlikte büyük ölçüde sular altında kaldı. Barajla yalnızca tarihi yapılar değil; kadınların yaşam hafızası, Dîcle Vadisi'nin ekolojik dengesi ve Mezopotamya'nın ortak kültürel mirası da geri dönüşü zor bir tahribatla karşı karşıya kaldı.   Mezopotamya’nın 12 bin yıllık tarihi miraslarından Heskîf, yıllarca süren itirazlara ve ekoloji mücadelesine rağmen Ilısu Barajı projesiyle sular altında bırakıldı. 1981'de birinci derece arkeolojik sit alanı ilan edilen antik kentte, baraj inşaatı sürecinde iş makineleri ve patlayıcıların kullanılması tarihi dokuda büyük tahribata yol açtı. Hasankeyf Koordinasyonu'nun raporlarına göre, Ağustos 2019’da başlayan su tutma süreciyle birlikte antik ilçe merkezi de dahil olmak üzere bölgedeki çok sayıda yerleşim yeri sular altında kaldı.   ‘Barajla birlikte yaşamın belleği de yerinden edildi’   Mağaraları, tarihi köprüleri, camileri, kiliseleri ve kayalara işlenmiş yaşam alanlarıyla insanlık tarihinin önemli merkezlerinden biri olan Heskîf’in sular altında kalması, yalnızca tarihi bir yerleşimin kaybı değil; ekolojik yıkım, zorunlu göç ve kültürel belleğin tahribatıyla da hafızalara kazındı. Bu sürecin ağır sonuçlarını yaşam alanlarından koparılan kadınlar, üretimden uzaklaştırılan köylüler ve Dîcle Vadisi'nin yüzyıllardır süren doğal döngüsü yaşadı.   Yüzyıllar boyunca Dîcle kıyısında kurulan yaşam; kadınların tarımsal üretimi, hayvancılık faaliyetleri, komşuluk ilişkileri ve kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü kültürle şekillendi. Barajla birlikte yüzlerce aile yerinden edilirken, kadınların üretim alanları, bostanları ve bahçeleri ile toplumsal dayanışma ağları da parçalandı.     ‘Sular altında kalan yalnızca evler olmadı’   Yeni yerleşim alanlarına taşınanlar, ekonomik zorlukların yanı sıra ait oldukları mekânlardan kopmanın yarattığı hafıza kaybıyla da karşı karşıya kaldı. Heskîf'in sular altında bırakılması yalnızca insan yaşamını değil, Dîcle Vadisi'nin binlerce yılda oluşan ekosistemini de geri dönüşü zor biçimde etkiledi. Bölgedeki bitki türleri, yaban hayatı, nehir ekosistemi ve verimli tarım arazileri barajın oluşturduğu dönüşümden zarar gördü.   Aradan yıllar geçmesine rağmen Heskîf, yalnızca suyun altında kalan tarihi yapılarıyla değil, göç etmek zorunda bırakılan insanların hafızasında da yaşamaya devam ediyor. Bölge halkı, “Sular altında kalan sadece evlerimiz değildi; çocukluğumuz, anılarımız, mezarlarımız ve yaşam kültürümüz de yok edildi” sözleriyle yaşadıkları kaybı anlatıyor. Kadınlar ise binlerce yıllık yaşamın kalıntılarıyla kurulan bağın koparılmasına rağmen eski Heskîf’i anlatmayı ve hafızayı gelecek kuşaklara aktarmayı sürdürüyor.   ‘TOKİ yapıları Heskîf'in tarihsel dokusunun yerini aldı’   Heskîf'e yaptığımız ziyarette, bir zamanlar binlerce yıllık tarihin izlerini taşıyan eski yerleşimin karşısında artık farklı bir kent dokusu bulunuyor. TOKİ eliyle inşa edilen yeni yerleşim alanı, eski Heskîf'in tarihsel ve kültürel dokusundan farklı, birbirini tekrar eden beton yapılarıyla dikkat çekiyor. Kadim kentin hafızasını yansıtan sokakların, mağaraların ve tarihi yaşam alanlarının yerini alan yeni yapılaşma, eski Heskîf ile yeni yerleşim arasındaki keskin değişimi görünür kılıyor.     ‘Dîcle'nin suları altında sessizleşen bir kent’   Sular altında bırakılan eski Heskîf'in bulunduğu alanı görebilmek için yeni yerleşimden tekneyle Dîcle üzerinde ilerleniyor. Tekne eski yerleşime yaklaştıkça, baraj sularının altında kalan kentin bugünkü görünümü ortaya çıkıyor. Bir zamanlar yaşamın sürdüğü tarihi yerleşimin büyük bölümü artık suyun altında.   Binlerce yıllık yapılar, sokaklar ve yaşam alanları Dîcle'nin suları altında kalırken, geçmişte burada sürdürülen yaşamın izleri büyük ölçüde görünmez hale geldi. Bugün Heskîf'te ortaya çıkan tablo, yalnızca tarihi bir yerleşimin dönüşümünü değil, Mezopotamya'nın ortak kültürel hafızasının ve kuşaklar boyunca oluşturulan yaşam birikiminin uğradığı tahribatı da gözler önüne seriyor.